Neden bu kadar zor?
Türkiye'de birikim yapan tipik bir kişinin varlıkları şöyle dağılır: bir miktar döviz banka hesabında, birkaç çeyrek altın evde, bir miktar hisse aracı kurumda, belki biraz da kripto bir borsada. Her birinin bakiyesini ayrı ayrı görebilirsin. Ama dört ekranı da açıp topladığında bile elde ettiğin sayı eksiktir, çünkü ne kadar kâr ettiğini söylemez.
"Kâr" hesabı üç şeyi aynı anda bilmeyi gerektirir: neyi, kaç liraya, ne zaman aldığını. Bunlar zamanla unutulur. Üç ay önce alınan altının gram fiyatını hatırlamak zordur; iki yıl boyunca parça parça alınan bir hissenin ortalama maliyetini akıldan hesaplamak neredeyse imkânsızdır.
Sonuçta çoğu kişi şu yanılgıya düşer: bakiyesine bakar, sayı büyükse kâr ettiğini varsayar. Oysa enflasyonun yüksek olduğu bir ortamda TL bakiyenin büyümesi tek başına bir şey ifade etmez.
Portföy takibi ne demek?
Portföy takibi, sahip olduğun varlıkların listesini ve her birinin alış bilgisini düzenli tutmak demektir. En sade hâliyle şu dört bilgi yeterlidir:
- Ne aldın? — Varlığın adı (gram altın, USD, THYAO, BTC…)
- Ne kadar aldın? — Miktar (gram, adet, lot, coin)
- Kaça aldın? — Birim fiyat
- Ne zaman aldın? — Tarih
Bu dört bilgiyi tuttuğun anda, geri kalan her şey hesaplanabilir hâle gelir: toplam maliyetin, güncel değerin, aradaki fark, yüzdesel getirin ve varlıklar arasındaki dağılımın.
Kayıt tutmak ne kazandırır?
Gerçek getirini görürsün
"Altın kazandırdı" demek kolaydır. Ama sen altını hangi seviyeden aldın? Kayıt tutuyorsan bu soru cevaplanır: kendi maliyetine göre kazandın mı, kaybettin mi net olarak görülür.
Dağılımını fark edersin
Çoğu kişi portföyünün ne kadar dengesiz olduğunu ancak yazıya döktüğünde fark eder. Toplamın %70'i tek bir varlıktaysa, o varlıktaki bir düşüş portföyün tamamını aşağı çeker. Dağılımı görmeden bunu değerlendiremezsin.
Duygusal kararları azaltır
Rakamlar önünde dururken, "herkes alıyor" hissiyle karar vermek zorlaşır. Kayıt, kararı otomatik olarak doğru yapmaz; ama kararın sonucunu görünür kıldığı için aynı hatayı tekrarlamanı zorlaştırır.
Vergi ve muhasebe tarafında işini kolaylaştırır
Bazı varlık türlerinde alım tarihleri ve maliyetler önem taşır. Kayıt tutmak, gerektiğinde bu bilgilere ulaşmanı sağlar.
Basit bir düzen nasıl kurulur?
Karmaşık bir sistem kurmaya gerek yok. Şu üç adım yeterli:
- Bir kez envanter çıkar. Elindeki her varlığı tek tek yaz. Alış fiyatını hatırlamıyorsan tahmini bir değer gir; boş bırakmaktan iyidir. Sonradan düzeltirsin.
- Her yeni işlemi anında kaydet. En kritik alışkanlık budur. Alım yaptığın gün girmezsen, bir hafta sonra fiyatı hatırlamazsın.
- Ayda bir bak, günde beş kez değil. Sürekli bakmak faydalı değil; oynaklığı gereğinden önemli göstermene yol açar.
Bunu bir deftere, bir tabloya ya da bir uygulamaya yapabilirsin. Uygulama kullanmanın avantajı, güncel fiyatları senin aramana gerek kalmadan çekmesi ve ortalama maliyet hesabını otomatik yapmasıdır.
Varlığı, miktarı, birim fiyatı ve tarihi giriyorsun; uygulama güncel fiyatları çekip toplam TL değerini, günlük değişimi ve maliyetine göre kâr/zararını hesaplıyor. Kayıtlar yalnızca cihazında duruyor.
Sık yapılan hatalar
- Sadece güncel değeri yazmak. Maliyet olmadan kâr hesaplanamaz. Alış fiyatını mutlaka kaydet.
- Küçük alımları atlamak. "Bu az, girmeyeyim" dediğin alımlar zamanla ortalama maliyetini kaydırır ve hesabın bozulur.
- Satışları kaydetmemek. Sattığın hâlde listede tutulan varlık, portföyünü olduğundan büyük gösterir.
- Farklı para birimlerini karıştırmak. Dolar bazlı bir varlığın TL karşılığı kur değiştikçe değişir. Hangi para biriminde baktığını netleştir.
- Masrafları yok saymak. Komisyon, makas ve işçilik payı gerçek maliyetini yükseltir.
Devamı: Ağırlıklı ortalama maliyet nasıl hesaplanır? — Farklı tarihlerde farklı fiyattan alım yaptığında gerçek maliyetini bulmanın yolu.