Önce problemi görelim
Diyelim gram altını iki kez aldın: önce 10 gram, gramı 4.000 TL'den. Sonra 30 gram, gramı 5.000 TL'den.
Çoğu kişinin ilk refleksi fiyatların ortalamasını almaktır: (4.000 + 5.000) ÷ 2 = 4.500 TL. Bu yanlıştır.
Çünkü iki alım eşit büyüklükte değil. İkinci alımda üç kat daha fazla altın aldın, dolayısıyla ortalaman 5.000'e çok daha yakın olmalı. Doğru hesap ağırlıklı ortalamadır: her fiyat, o alımdaki miktar kadar "ağırlık" taşır.
Formül
Ağırlıklı ortalama maliyet, çok basit bir bölme işlemidir:
Ortalama maliyet = Toplam ödenen tutar ÷ Toplam alınan miktar
Yani tek tek fiyatlarla uğraşmana gerek yok. Her alımda ne kadar ödediğini ve ne kadar aldığını topla, sonra böl.
Adım adım örnek
Yukarıdaki altın örneğini hesaplayalım.
| Alım | Miktar | Birim fiyat | Ödenen tutar |
|---|---|---|---|
| 1. alım | 10 gram | 4.000 TL | 40.000 TL |
| 2. alım | 30 gram | 5.000 TL | 150.000 TL |
| Toplam | 40 gram | — | 190.000 TL |
190.000 ÷ 40 = 4.750 TL
Gerçek ortalama maliyetin gram başına 4.750 TL. Basit ortalamanın verdiği 4.500 TL değil. Aradaki 250 TL'lik fark, 40 gram üzerinden 10.000 TL eder — yani kârını 10.000 TL yanlış hesaplardın.
Şimdi kârı bulalım
Gram altın bugün 5.500 TL olsun:
- Güncel değer: 40 × 5.500 = 220.000 TL
- Toplam maliyet: 190.000 TL
- Kâr: 220.000 − 190.000 = 30.000 TL
- Yüzdesel getiri: 30.000 ÷ 190.000 = %15,8
Dikkat: yüzdeyi hesaplarken paydaya maliyeti yazdık, güncel değeri değil. Bu sık yapılan bir hatadır.
Satış yapınca ne olur?
Burada önemli bir kural var: satış, ortalama maliyetini değiştirmez. Sadece elindeki miktarı azaltır.
Yukarıdaki örnekte 10 gram sattığını düşün. Elinde 30 gram kalır ve ortalama maliyetin hâlâ gram başına 4.750 TL'dir. Değişen tek şey toplam maliyetindir: 30 × 4.750 = 142.500 TL.
Sattığın 10 gramdan elde ettiğin kâr ise ayrı hesaplanır: satış fiyatı ile ortalama maliyet arasındaki fark, satılan miktarla çarpılır. 5.500'den sattıysan: (5.500 − 4.750) × 10 = 7.500 TL gerçekleşmiş kâr.
Gerçekleşmiş kâr, sattığın varlıktan cebine giren kârdır. Gerçekleşmemiş kâr ise hâlâ elinde tuttuğun varlığın kâğıt üzerindeki kârıdır ve fiyat düşerse kaybolabilir.
Neden bu kadar önemli?
Ağırlıklı ortalama, düzenli alım yapanlar için kritiktir. Her ay maaşından bir miktar döviz veya altın alıyorsan, bir yıl sonunda 12 farklı fiyattan alımın olur. Bunların basit ortalamasını almak ciddi sapma yaratır — özellikle alımlarının büyüklüğü farklıysa.
Ayrıca "maliyet düşürme" dediğimiz şey de bu hesapla ölçülür. Fiyat düştüğünde yaptığın alım, ortalama maliyetini aşağı çeker; ne kadar çektiğini ancak bu formülle görürsün.
Elle hesaplamak istersen
Bir tabloda üç sütun tutman yeterli: miktar, birim fiyat ve ikisinin çarpımı. Sonra çarpım sütununun toplamını, miktar sütununun toplamına böl.
BindeBi Cüzdan her alım kaydında ağırlıklı ortalama maliyeti yeniden hesaplar; satışlar miktarı azaltır ama ortalamayı bozmaz. Kâr/zarar bu maliyet üzerinden gösterilir.
İlgili yazı: Portföy takibi nedir, neden gerekir?